Η κάλπη στη σκιά του πολέμου: Θεσμική αντοχή και δημοκρατική επάρκεια

Οι πρόσφατες εκλογές της 27ης Οκτωβρίου στο Ισραήλ παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ήταν οι πρώτες εθνικές εκλογές στη χώρα μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 και την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν.

Ισραήλ εκλογές

Οι πρόσφατες εκλογές της 27ης Οκτωβρίου στο Ισραήλ παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς ήταν οι πρώτες εθνικές εκλογές στη χώρα μετά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 και την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν.

Υπό αυτή την έννοια, δεν αποτελούν απλώς μια συνηθισμένη εκλογική αναμέτρηση, αλλά ισχυρή δοκιμασία της θεσμικής συνέχειας και της ανθεκτικότητας του ισραηλινού πολιτικού συστήματος, το οποίο συμβιώνει μαζί με άλλα σε μια ευρύτερη γεωγραφική περιοχή, τη Μέση Ανατολή, όπου η ασφάλεια, η εδαφική ακεραιότητα, η θρησκευτική ταυτότητα και η πολιτική εξουσία παραμένουν ευαίσθητα ζητήματα διαρκώς αλληλένδετα και συχνά συγκρουσιακά.

Πρώτη και αυτονόητη διαπίστωση είναι ότι η διεξαγωγή πολεμικών επιχειρήσεων δεν ανέστειλε την κορυφαία για το ισραηλινό (και κάθε άλλο) δημοκρατικό πολίτευμα λειτουργία της εκλογικής διαδικασίας. Παρότι η χώρα συνεχίζει να αντιμετωπίζει σοβαρές στρατιωτικές και γεωπολιτικές προκλήσεις, με την εθνική ασφάλεια να αποτελεί κυρίαρχο ζήτημα της εσωτερικής πολιτικής αντιπαράθεσης και την τοπική κοινωνία να υφίσταται τις οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές συνέπειες της επικρατούσας πολεμικής κατάστασης, εντούτοις οι εκλογές πραγματοποιήθηκαν απαρέγκλιτα, σύμφωνα με το σχετικό χρονοδιάγραμμα.

Η διενέργεια των εκλογών, εκτός από σοβαρή ένδειξη θεσμικής κανονικότητας και συνέχειας υπό συνθήκες παρατεταμένης κρίσης, συνέβαλε επιπλέον στη διατήρηση της εμπιστοσύνης των πολιτών στην αξία της ψήφου τους, εξασφαλίζοντας τη δυνατότητα να αξιολογήσουν την κυβερνητική διαχείριση, να εκφράσουν την επιβράβευση ή τη δυσαρέσκειά τους και, εν τέλει, να επηρεάσουν με τις επιλογές τους τον καθορισμό της επόμενης πολιτικής ηγεσίας. 

Ενώ μια σοβαρή πολεμική κατάσταση, όπως η σημερινή, θα μπορούσε ίσως να είχε δημιουργήσει γόνιμες προϋποθέσεις συσπείρωσης γύρω από την παρούσα κυβέρνηση, καθώς και συνθήκες προσωρινού περιορισμού της πολιτικής αντιπαράθεσης στο πεδίο της κάλπης και μετάθεσής της σε μελλοντικό χρόνο, αντιθέτως στην ισραηλινή περίπτωση φαίνεται ότι η διαχείριση του πολέμου δεν εξάλειψε τις πολιτικές διαφωνίες ούτε έθεσε σε αναστολή την εκλογική αναμέτρηση (π.χ. οι προγραμματισμένες εκλογές του 1940 στο Ηνωμένο Βασίλειο δεν είχαν πραγματοποιηθεί λόγω του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και η κυβέρνηση εθνικής ενότητας παρέμεινε τότε στην εξουσία έως τη διενέργεια εκλογών τον Ιούλιο 1945, μετά την ήττα της Γερμανίας, ενώ αντίστοιχα στην Ουκρανία, όπου διεξάγεται πόλεμος μεγάλης κλίμακας, πολλοί υποστηρίζουν ότι οι συνθήκες για ελεύθερες και δίκαιες εκλογές δεν μπορούν ακόμη να διασφαλιστούν).

Στο πλαίσιο αυτό, οι ψηφοφόροι στο Ισραήλ κλήθηκαν να επιλέξουν μεταξύ διαφορετικών πολιτικών προσεγγίσεων σε κρίσιμα γι’ αυτούς και για τη χώρα ζητήματα, επιβεβαιώνοντας μάλιστα μέσα από τη διαφαινόμενη ανάγκη σχηματισμού κυβερνητικού συνασπισμού το δίδαγμα ότι η πολιτική πολυφωνία μπορεί να δυσχεραίνει τη συγκρότηση κυβέρνησης, αλλά δεν συνθλίβει θεσμικές διαδικασίες, καθώς και ότι η πολιτική λειτουργία μπορεί να συνεχίζεται ακόμα και εν μέσω δυσμενών συνθηκών μέσα από διαπραγματεύσεις και κοινοβουλευτικές διαδικασίες, οι οποίες διαθέτουν τη δυναμική και βρίσκουν πάντοτε τον τρόπο να κάμπτουν στην πορεία τις όποιες δυσκολίες.

Αυτή ακριβώς η ενεργός διατήρηση του εσωτερικού πολιτικού ανταγωνισμού και του ουσιαστικού ελέγχου της εξουσίας από τους πολίτες (και όχι από μόνο του το διαδικαστικό μέρος της οργάνωσης των εκλογών) στέκει ως ικανοποιητική ένδειξη της πραγματικής δημοκρατικής λειτουργίας στο Ισραήλ, χωρίς να επιτρέπεται σε μια όντως έκτακτη κατάσταση να μετατραπεί σε διαρκή ή παρατεταμένη συνθήκη διακυβέρνησης ούτε στην επίκληση της εθνικής ασφάλειας να χρησιμοποιηθεί ως πρόφαση συγκέντρωσης εξουσίας και περιορισμού ελευθεριών.

Σε αυτό συμβάλλει, οπωσδήποτε, και η δημοκρατική παράδοση του Ισραήλ, το οποίο διαθέτει ενιαίο κρατικό μηχανισμό, οργανωμένη δημόσια διοίκηση, λειτουργικό κοινοβούλιο, θεσμοθετημένο σύστημα πολιτικής διαδοχής και μια κρατική εξουσία που δεν αντιμετωπίζει στο εσωτερικό της διαφορετικού βαθμού αμφισβητήσεις από ένοπλες οργανώσεις, παραστρατιωτικούς μηχανισμούς ή ανταγωνιστικά κέντρα πολιτικής εξουσίας (π.χ. Λίβανος, Συρία, Υεμένη). Επίσης, παρότι κράτος με σημαντική πολεμική ισχύ και εκτεταμένες επενδύσεις στην εξωτερική ασφάλεια, η στρατιωτική του ηγεσία δεν καθορίζει από μόνη της το επίπεδο δημοκρατίας και δεν υποκαθιστά θεσμικά την πολιτική εξουσία, όπως συμβαίνει σε διαφορετικού τύπου πολιτικά συστήματα, όπου στρατιωτικοί μηχανισμοί μπορεί να διαθέτουν αυτοτελή και καθοριστική επιρροή στη λήψη αποφάσεων, ακόμα και πολιτικών (π.χ. Ιράν).

Κάπως έτσι, θα λέγαμε ότι η εκλογική διαδικασία στην περίπτωση του Ισραήλ δεν λειτούργησε απλώς ως μέσο δημοκρατικής έκφρασης και κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης, αλλά και ως μηχανισμός διαχείρισης της ίδιας της πολεμικής κρίσης. Μια τέτοια ερμηνεία αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα κράτος όπου, λόγω εξαιρετικής αστάθειας της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής, η δημοκρατία δεν έχει την πολυτέλεια να είναι μόνο ένα σύστημα επιλογής πολιτικής ηγεσίας, αλλά την υπαρξιακή ανάγκη να συνιστά παράγοντα εσωτερικής σταθερότητας, εξασφαλίζοντας θεσμική ομαλότητα, δυνατότητα πολιτικής αλλαγής και αποτελεσματικούς μηχανισμούς κοινωνικής εκτόνωσης.

Με αυτόν τον τρόπο, ακόμα και σε δύσκολες συνθήκες με χαρακτηριστικά αγώνα επιβίωσης, η πολιτική εξουσία στο Ισραήλ εξακολουθεί να υπόκειται στην κρίση και να αντλεί τη νομιμοποίησή της από τους πολίτες, οι οποίοι μάλιστα προσήλθαν στις κάλπες με υψηλή συμμετοχή. Φαίνεται πως η αρχή της λαϊκής κυριαρχίας, όταν είναι στέρεη και ριζωμένη, όχι μόνο δεν καταβάλλεται από δυσκολίες, αλλά έχει τη δύναμη να κρατάει τους κυβερνώντες στενά συνδεδεμένους με την υποχρέωση της κοινωνικής λογοδοσίας και να καθορίζει τη λειτουργία τους στη βάση αδιατάρακτων δημοκρατικών κανόνων.

Αναμφίβολα, η διεξαγωγή εκλογών στο Ισραήλ εν μέσω πολέμου αποτελεί ένδειξη θεσμικής συνέχειας και δημοκρατικής ανθεκτικότητας. Ίσως, όμως, όχι από μόνη της απαραίτητα και απόδειξη πλήρους δημοκρατικής λειτουργίας. Η συμμετοχή στις εκλογές δεν καλύπτει όλους όσοι επηρεάζονται από την ισραηλινή εξουσία, δεδομένου ότι το εκλογικό σώμα του Ισραήλ αφορά τους πολίτες του και όχι το σύνολο των κατοίκων των περιοχών που ελέγχει ή επηρεάζει. Επίσης, η εκλογική αντιπροσώπευση Αράβων πολιτών, που συμμετείχαν δυναμικά στην πρόσφατη εκλογική διαδικασία, δεν συνεπάγεται αναγκαστικά και αντίστοιχη δυνατότητα συμμετοχής στην άσκηση της κυβερνητικής εξουσίας ή ισόποση πραγματική πολιτική επιρροή.

Ζητήματα, όπως η ισότιμη συμμετοχή και η πολιτική αντιπροσώπευση σε μια χώρα που, πάντως, διαθέτει ένα από τα αναλογικότερα εκλογικά συστήματα παγκοσμίως, καθιστούν ενδεχομένως χρήσιμη την περαιτέρω συζήτηση της σχέσης ανάμεσα στη δημοκρατική ανθεκτικότητα και τη δημοκρατική επάρκεια, ως ένα πολύ ευρύτερο, αλλά βαθιά ουσιαστικό θέμα που θα άξιζε αυτοτελούς διερεύνησης.
 

* O Αριστοτέλης Σταμούλας είναι Διευθυντής Ευρωπαϊκού Κέντρου Καταναλωτή Ελλάδας

13 0 Bookmark

Απόρρητο