Θεσσαλονίκη: Τα τρένα που μετέφεραν 500.000 στρατιώτες στο μέτωπο του ’40

Μια λιγότερο γνωστή πλευρά του πολέμου του 1940 αναδεικνύεται στη Θεσσαλονίκη, μέσα από μια έκθεση αφιερωμένη στα τρένα που μετέφεραν εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες προς το μέτωπο και στους σιδηροδρομικούς που κράτησαν σε λειτουργία το δίκτυο υπό την απειλή των βομβαρδισμών. Σπάνια έγγραφα, ιστορικές φωτογραφίες και αντικείμενα, πολλά από τα οποία παρουσιάζονται για πρώτη φορά, αποκαλύπτουν πώς οργανώθηκαν οι πολεμικές μεταφορές και πώς ακόμη και βαγόνια μετατράπηκαν σε κινητά χειρουργεία.

Η έκθεση με τίτλο «Στην Πρώτη Γραμμή: Ο σιδηρόδρομος στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο 1940-1941» διοργανώνεται από τους Σιδηροδρόμους Ελλάδος, με αφορμή την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου, και θα φιλοξενηθεί στον Σιδηροδρομικό Σταθμό Θεσσαλονίκης από τις 23 έως τις 31 Οκτωβρίου, με ώρες λειτουργίας 10:00-18:00.

Όπως εξηγεί στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο Ιάσων Ζώρζος, μηχανολόγος μηχανικός και υπεύθυνος μουσειακού υλικού στον ΟΣΕ, η έκθεση παρακολουθεί την πορεία του ελληνικού σιδηροδρόμου από την προετοιμασία της επιστράτευσης μέχρι τη γερμανική εισβολή του 1941 και την υποχώρηση των ελληνικών δυνάμεων. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στους εργαζομένους που ανέλαβαν τη μεταφορά στρατιωτών, εφοδίων και τραυματιών, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ανάγκες του μετώπου απαιτούσαν συνεχή λειτουργία των σιδηροδρομικών γραμμών.

Πώς μεταφέρθηκαν 500.000 στρατιώτες στο μέτωπο

Η προετοιμασία του σιδηροδρομικού δικτύου για τις ανάγκες του πολέμου είχε αρχίσει μήνες πριν από την ιταλική επίθεση. Ανάμεσα στα έγγραφα της έκθεσης βρίσκεται υπηρεσιακή διαταγή της 4ης Ιουνίου 1940, η οποία προέβλεπε δοκιμαστική στρατιωτική αμαξοστοιχία από τον Πειραιά έως τη Φλώρινα, με συγκεκριμένες οδηγίες για τις ατμάμαξες και το προσωπικό.

«Η επιτυχία των στρατιωτικών μεταφορών δεν ήταν αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμού, αλλά συστηματικής προετοιμασίας και συνεργασίας στρατού και σιδηροδρομικών υπηρεσιών», επισημαίνει ο κ. Ζώρζος.

Με την έναρξη των εχθροπραξιών, ο σιδηρόδρομος ανέλαβε κεντρικό ρόλο στη μετακίνηση στρατιωτικών δυνάμεων και στον ανεφοδιασμό τους. Δύο βασικά κέντρα συντονισμού λειτούργησαν στη Λάρισα και στο Αμύνταιο, ενώ οι αμαξοστοιχίες μετέφεραν στρατιώτες έως τη Φλώρινα, το Αμύνταιο, την Καλαμπάκα και το Αγρίνιο. Από εκεί οι στρατιώτες συνέχιζαν πεζή προς το μέτωπο, καθώς δεν υπήρχε σιδηροδρομική σύνδεση με την Αλβανία.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζει ο υπεύθυνος μουσειακού υλικού του ΟΣΕ, περίπου 500.000 στρατιώτες μεταφέρθηκαν σιδηροδρομικώς έως τις αρχές Απριλίου του 1941. Η κινητοποίηση απαιτούσε συντονισμό των δρομολογίων, επάρκεια τροχαίου υλικού και συνεχή συντήρηση των υποδομών, ενώ οι αεροπορικές επιδρομές αποτελούσαν διαρκή απειλή.

Βαγόνια-χειρουργεία και μέτρα προστασίας από βομβαρδισμούς

Μία από τις ιδιαίτερες πτυχές της έκθεσης αφορά τις μετατροπές που έγιναν σε υπάρχοντα σιδηροδρομικά οχήματα, ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες του πολέμου. Βαγόνια-ψυγεία χρησιμοποιήθηκαν σε νοσοκομειακές αμαξοστοιχίες για τη μεταφορά τραυματιών, ενώ σκευοφόροι του περίφημου Simplon-Orient Express μετατράπηκαν σε κινητά χειρουργεία.

Παράλληλα, διαμορφώθηκαν αντιαεροπορικές φορτάμαξες, ενώ εμπιστευτικά υπηρεσιακά έγγραφα περιγράφουν τα μέτρα που λαμβάνονταν για την προστασία του σιδηροδρομικού υλικού. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονταν η χρήση σηράγγων ως καταφυγίων, η διασπορά των ατμαμαξών και η παραλλαγή τους, ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος καταστροφής από βομβαρδισμούς.

Πίσω από αυτές τις επιχειρήσεις βρίσκονταν μηχανοδηγοί, σταθμάρχες, τεχνίτες και εργαζόμενοι στα μηχανοστάσια. Οι άνθρωποι αυτοί έπρεπε να διατηρούν τα τρένα σε κίνηση, να επισκευάζουν βλάβες και να εξασφαλίζουν την εξυπηρέτηση των στρατιωτικών μεταφορών, παρά τις δυσκολίες και τους κινδύνους.

«Θέλουμε να φωτίσουμε όχι μόνο τον ρόλο των τρένων στη μεταφορά στρατιωτών και εφοδίων, αλλά κυρίως την προσφορά των ανθρώπων που εργάστηκαν με αυταπάρνηση κάτω από εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες», αναφέρει ο κ. Ζώρζος.

Η γερμανική εισβολή και η αποχώρηση από τη Θεσσαλονίκη

Τον Απρίλιο του 1941, η γερμανική εισβολή δημιούργησε νέα δεδομένα για το ελληνικό σιδηροδρομικό δίκτυο. Οι βομβαρδισμοί, αλλά και οι ανατινάξεις γεφυρών και σηράγγων από ελληνικές και συμμαχικές δυνάμεις με σκοπό την καθυστέρηση της γερμανικής προέλασης, προκάλεσαν εκτεταμένες διακοπές στην κυκλοφορία. Μεταξύ των υποδομών που καταστράφηκαν ήταν οι γέφυρες του Αξιού και του Αλιάκμονα.

Καθώς τα γερμανικά στρατεύματα πλησίαζαν στη Θεσσαλονίκη, προτεραιότητα των σιδηροδρομικών υπηρεσιών έγινε η απομάκρυνση του προσωπικού και η προστασία του διαθέσιμου υλικού.

Στην έκθεση παρουσιάζεται αναφορά του Εμμανουήλ Βεκρή, διευθυντή της Β΄ Περιφέρειας Θεσσαλονίκης, την οποία δώρισε η οικογένειά του στο Ιστορικό Αρχείο των Σιδηροδρόμων Ελλάδος. Το έγγραφο καταγράφει τις ενέργειες για τη φυγάδευση του προσωπικού έλξης από την πόλη, λίγο πριν από τη γερμανική κατάληψή της.

Ακολούθησε η υπαγωγή των ελληνικών σιδηροδρόμων στον έλεγχο των γερμανικών, ιταλικών και βουλγαρικών αρχών, ανάλογα με την περιοχή. Οι υποδομές και τα οχήματα υπέστησαν σημαντικές καταστροφές, ενώ το προσωπικό συνέχισε να εργάζεται στις συνθήκες της Κατοχής.

Η δραιζίνα του 1937 που εντοπίστηκε εγκαταλελειμμένη

Ξεχωριστή θέση στην έκθεση έχει μια γερμανικής κατασκευής δραιζίνα του 1937, η οποία χρησιμοποιούνταν για την επιθεώρηση σιδηροδρομικών γραμμών και έργων. Πρόκειται για όχημα τύπου Modell 33E, κατασκευασμένο στο εργοστάσιο Draisinenbau Hamburg, το οποίο αποκαταστάθηκε από τους Σιδηροδρόμους Ελλάδος το 2025.

Η ιστορία του συνδέεται με την περίοδο της γερμανικής Κατοχής. Η παλαιότερη γνωστή φωτογραφική απεικόνισή του βρίσκεται σε άλμπουμ της συλλογής του Ανδρέα Ασσαέλ, που αφορά τα καταναγκαστικά έργα Εβραίων και άλλων αιχμαλώτων στον σταθμό της Καρυάς το 1943. Το συγκεκριμένο φωτογραφικό υλικό έχει παρουσιαστεί στο Μουσείο Μπενάκη.

Περίπου τρεις δεκαετίες μετά την απόσυρσή της, η δραιζίνα εντοπίστηκε στις εγκαταστάσεις του ΟΣΕ στη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησαν η ταυτοποίηση και η ιστορική τεκμηρίωσή της, πριν ξεκινήσουν οι εργασίες αποκατάστασης.

«Κάθε εργασία αποκατάστασης παλαιών οχημάτων είναι μια μεγάλη πρόκληση», σημειώνει ο κ. Ζώρζος, εξηγώντας ότι η αφαίρεση των παλαιών στρώσεων μπογιάς και στόκου αποκάλυψε την κατάσταση του μεταλλικού αμαξώματος και επέτρεψε τις απαραίτητες επισκευές.

Η ποιότητα των αρχικών υλικών και η παραμονή του οχήματος σε στεγασμένο χώρο βοήθησαν στη διατήρησή του. Μετά τις εργασίες στο μεταλλικό αμάξωμα και στην ξύλινη στέγη, η ιστορική δραιζίνα είναι πλέον έτοιμη να παρουσιαστεί στο κοινό, στον περιβάλλοντα χώρο του Σιδηροδρομικού Σταθμού.

Σπάνια ντοκουμέντα από τα αρχεία του ΟΣΕ

Το μεγαλύτερο μέρος του υλικού της έκθεσης προέρχεται από το αρχείο του Μηχανοστασίου Αγίου Ιωάννου Ρέντη και άλλες συλλογές του Ιστορικού Αρχείου των Σιδηροδρόμων Ελλάδος. Πρωτότυπες διαταγές, υπηρεσιακά έγγραφα, χάρτες, σχέδια και φωτογραφίες αποτυπώνουν την οργάνωση των σιδηροδρομικών μεταφορών κατά την περίοδο 1940-1941.

Η έρευνα και η επιλογή των τεκμηρίων έγιναν με τη συνεργασία του ερευνητή Γιώργου Χανδρινού, ο οποίος έχει ασχοληθεί με την ιστορία των σιδηροδρόμων κατά τον πόλεμο και την Κατοχή. Τα αρχειακά έγγραφα πλαισιώνονται από αντικείμενα της συλλογής του Σιδηροδρομικού Μουσείου Θεσσαλονίκης.

Η παρουσίαση χωρίζεται σε τέσσερις θεματικές ενότητες, καλύπτοντας την προπολεμική κατάσταση του δικτύου, την οργάνωση της επιστράτευσης, τη συμβολή των τρένων στην πολεμική προσπάθεια και τη γερμανική επίθεση του 1941.

Ο Ιάσων Ζώρζος επισημαίνει ότι η προσπάθεια δεν περιορίζεται στη διοργάνωση μιας ιστορικής έκθεσης, αλλά συνδέεται και με την ανάγκη συστηματικής διάσωσης, καταγραφής και ψηφιοποίησης του σιδηροδρομικού αρχείου. Η δυνατότητα να παρουσιαστούν αντίστοιχες εκθέσεις σε άλλες πόλεις παραμένει ανοιχτή, χωρίς να υπάρχει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα.

Η έκθεση θα λειτουργεί από τις 23 έως τις 31 Οκτωβρίου, καθημερινά από τις 10:00 έως τις 18:00, στον εκθεσιακό χώρο του Σιδηροδρομικού Σταθμού Θεσσαλονίκης. Τα εγκαίνια θα πραγματοποιήσει ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, Στέλιος Σακαρέτσιος, ενώ τις ξεναγήσεις θα αναλάβουν μέλη του Συλλόγου Φίλων του Σιδηροδρόμου Θεσσαλονίκης.

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.