Της Μαρίνας Ζιώζιου
Για περισσότερο από έναν αιώνα, η παρουσία τους στις μονές της Ανατολικής Μακεδονίας περιοριζόταν σε παλαιούς καταλόγους, επιστολές και μαρτυρίες. Τώρα, 48 εκκλησιαστικά κειμήλια που βρίσκονταν στη Βουλγαρία, ήρθαν και πάλι στην Ελλάδα. Η παράδοσή τους, το Σάββατο 3 Οκτωβρίου 2026, στο Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού της Θεσσαλονίκης, δίνει ουσιαστικό αποτέλεσμα σε μια διεκδίκηση που πέρασε από διαδοχικές κυβερνήσεις, εκκλησιαστικές παρεμβάσεις και επίμονες επιστημονικές αναζητήσεις.
Εικόνες, σταυροί, άμφια, λειψανοθήκες και ένας επισκοπικός θρόνος περιλαμβάνονται στα αντικείμενα που επέστρεψαν. Προέρχονται από τη Μονή Παναγίας Εικοσιφοίνισσας, τη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών και τη Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης. Θα εκτίθενται στη Θεσσαλονίκη έως τις 5 Νοεμβρίου και κατόπιν θα αποδοθούν στις μονές και στη μητρόπολη.
Πίσω από τη σημερινή επιστροφή βρίσκεται μια ιστορία λεηλασιών, εκτοπισμών και χαμένων βιβλιοθηκών. Στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι δύο μονές έχασαν μαζί με πολύτιμα λατρευτικά αντικείμενα και χειρόγραφα που διέσωζαν αιώνες εκκλησιαστικής και τοπικής ιστορίας. Αργότερα, νέες καταστροφές και η διασπορά μέρους των συλλογών σε άλλες χώρες έκαναν ακόμη δυσκολότερη την αναζήτησή τους.
Η συμφωνία δεν αφορά το σύνολο αυτών των απωλειών. Η επιστροφή των 48 κειμηλίων ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο στην υπόθεση των αποκαλούμενων «Ελγινείων της Μακεδονίας», με την Εκκλησία της Ελλάδος και το Οικουμενικό Πατριαρχείο να ζητούν ήδη τη συνέχειά της.
Τι προβλέπει η συμφωνία με τη Βουλγαρία
Το πρωτόκολλο παράδοσης και παραλαβής υπογράφηκε παρουσία του Κυριάκου Μητσοτάκη και του Βούλγαρου ομολόγου του, Ρούμεν Ράντεφ. Είχε προηγηθεί Μνημόνιο Κατανόησης μεταξύ των υπουργών Πολιτισμού των δύο χωρών, Λίνας Μενδώνη και Evtim Miloshev.
Στο δεύτερο σκέλος της συμφωνίας προβλέπεται και η μεταφορά στη Σόφια των λειψάνων του Τσάρου Σαμουήλ της Βουλγαρίας. Μαζί τους θα παραδοθεί το υπόλοιπο ανθρωπολογικό υλικό από τέσσερις σαρκοφάγους της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου στη Μικρή Πρέσπα. Παράλληλα, οι δύο πλευρές συμφώνησαν να συνεχίσουν τις συζητήσεις για την ταυτοποίηση άλλων ιστορικών αντικειμένων αμοιβαίου ενδιαφέροντος, ώστε να περιληφθούν σε μελλοντική συμφωνία.
Στην τοποθέτησή του, ο Έλληνας πρωθυπουργός υπογράμμισε ότι τα ιστορικά κειμήλια δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως πολεμικά λάφυρα. Συνέδεσε, επίσης, τον επαναπατρισμό με το αίτημα επανένωσης των Γλυπτών του Παρθενώνα, επαναλαμβάνοντας την ελληνική θέση ότι δεν είναι αποδεκτές λύσεις που προϋποθέτουν αναγνώριση ξένης κυριότητας. Για τις μονές, το πρακτικό αποτέλεσμα της συμφωνίας είναι πλέον ορατό. Αντικείμενα που για δεκαετίες αναζητούνταν μέσα από έγγραφα και καταγραφές θα επιστρέψουν στους χώρους με τους οποίους συνδέονται ιστορικά. Η προσωρινή έκθεσή τους στη Θεσσαλονίκη προηγείται αυτής της τελευταίας διαδρομής.
Αφετηρία και άλλων επαναπατρισμών
Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος χαιρέτισε τη συμφωνία ως αποτέλεσμα πολυετών και επίπονων διαπραγματεύσεων. Ταυτόχρονα, εξέφρασε την προσδοκία να ακολουθήσουν πρόσθετες συμφωνίες για κειμήλια που αφαιρέθηκαν από ναούς, μοναστήρια και άλλους χώρους της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης.
Στην ανακοίνωσή της αναφέρθηκε στη συμβολή των μητροπολιτών Σερρών και Νιγρίτης Θεολόγου και Δράμας Δωρόθεου. Ξεχωριστή μνεία έκανε στον μακαριστό μητροπολίτη Δράμας Παύλο, χαρακτηρίζοντάς τον πρωτεργάτη της προσπάθειας.
Ανάλογο ήταν το μήνυμα του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το Φανάρι εξέφρασε την ικανοποίησή του για την «έναρξη» της επιστροφής και την προσδοκία να ολοκληρωθεί η διαδικασία. Υπενθύμισε, μάλιστα, ότι ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος είχε θέσει επισήμως το ζήτημα κατά την επίσκεψή του στη Σόφια.
Η πατριαρχική παρέμβαση ενέταξε τη συμφωνία στο ευρύτερο αίτημα επιστροφής πολιτιστικών θησαυρών που έχουν αποσπαστεί από τον τόπο τους, με αναφορά και στα Γλυπτά του Παρθενώνα. Η έμφαση στη συνέχιση της προσπάθειας αποτυπώνει το βασικό ζητούμενο των εκκλησιαστικών αρχών: τα 48 κειμήλια να αποτελέσουν την αφετηρία και άλλων επαναπατρισμών.
Το 1917 χάθηκαν ολόκληρες βιβλιοθήκες
Οι μοναστηριακές συλλογές που λεηλατήθηκαν στην Ανατολική Μακεδονία δεν περιλάμβαναν μόνο αντικείμενα από πολύτιμα μέταλλα. Στις βιβλιοθήκες της Εικοσιφοίνισσας και του Τιμίου Προδρόμου φυλάσσονταν περγαμηνοί και χαρτώοι κώδικες, εκκλησιαστικά βιβλία, αυτοκρατορικά έγγραφα και πατριαρχικά σιγίλλια.
Στις σελίδες τους υπήρχαν καταγραφές δωρεών, ονόματα, τοπωνύμια, δικαιώματα και γεγονότα που αφορούσαν τόσο τις μονές όσο και τις γύρω κοινότητες. Η αφαίρεσή τους στέρησε από τα μοναστήρια μεγάλο μέρος των ιστορικών τους αρχείων και από τους ερευνητές πολύτιμες πηγές για την περιοχή. Στις μαρτυρίες της εποχής επανέρχεται το όνομα του Βλαδίμηρου Σις. Είχε επισκεφθεί τις μονές ως μελετητής και είχε αποκτήσει πρόσβαση στις συλλογές τους, καταγράφοντας χειρόγραφα και άλλα τεκμήρια. Οι εκθέσεις για τη λεηλασία συνδέουν αυτή την προηγούμενη γνώση των συλλογών με τη μετέπειτα απομάκρυνση των θησαυρών.
Οι σωζόμενοι κατάλογοι δεν συμφωνούν πάντοτε στους αριθμούς, καθώς περιλαμβάνουν διαφορετικές κατηγορίες αντικειμένων και αναφέρονται σε διαφορετικές φάσεις των απωλειών. Η έκταση της αρπαγής, ωστόσο, προκύπτει καθαρά: εκατοντάδες χειρόγραφα αφαιρέθηκαν από τις δύο μονές, μαζί με εικόνες, άμφια και λειτουργικά σκεύη.
Η Εικοσιφοίνισσα και τα δεκαοκτώ φορτωμένα μουλάρια
Η μεγάλη επιδρομή στην Εικοσιφοίνισσα καταγράφεται στις 27 Μαρτίου 1917. Στην έκθεσή τους, οι μοναχοί περιγράφουν την άφιξη ενόπλων με επικεφαλής τον Πανίτσα και συνδέουν τον Σις με την επιχείρηση απομάκρυνσης των κειμηλίων. Ακολούθησαν κακοποιήσεις και η συγκέντρωση βιβλίων και ενδυμάτων στην αυλή, όπου άναψε φωτιά.
Σύμφωνα με τη μοναστηριακή αφήγηση, η πυρά αποσκοπούσε στη δημιουργία της εντύπωσης ότι οι θησαυροί καταστρέφονταν, ενώ στην πραγματικότητα πολύτιμα αντικείμενα και χειρόγραφα φορτώνονταν για να μεταφερθούν. «Πάντα ταύτα εφορτώθησαν εις 18 ημιόνους και μετεφέρθησαν εις Δράμαν», έγραψαν οι μοναχοί. Και αμέσως μετά σημείωναν: «Την ιστορικήν αξίαν αυτών ουδείς θα δυνηθή να περιγράψει».
Τον Ιούνιο ήρθε η σειρά της αδελφότητας να εγκαταλείψει τη μονή. Εκτοπίστηκαν ακόμη και οι ασθενείς και οι υπερήλικες, με δικαίωμα να πάρουν μαζί τους ελάχιστα προσωπικά είδη. Μεταφέρθηκαν στη Δράμα, ενώ στη συνέχεια αφαιρέθηκε και η περιουσία που είχε απομείνει στο μοναστήρι.
Η επιστροφή, τον Οκτώβριο του 1918, αποκάλυψε το μέγεθος της καταστροφής. «Εύρομεν την μονήν έρημον παντός», ανέφεραν στην έκθεσή τους. Ο ηλικιωμένος ιεροδιάκονος Χατζηδωρόθεος δεν ήταν ανάμεσά τους. Είχε πεθάνει στην εξορία.
Η απογραφή των απωλειών περιλάμβανε χρυσοκέντητα άμφια, μίτρες με πολύτιμους λίθους, αργυρές και επίχρυσες ράβδους, εγκόλπια, σταυρούς με σμάλτο, επιμάνικα στολισμένα με μαργαριτάρια, θυμιατήρια, λείψανα και αφιερώματα. Στον ίδιο κατάλογο καταγράφονταν λειτουργικά βιβλία, χειρόγραφες ακολουθίες και κώδικες. Η μονή είχε χάσει επίσης ζώα, τρόφιμα, εργαλεία, χρήματα, κλινοσκεπάσματα και έπιπλα. Η λεηλασία είχε πλήξει ακόμη και τη δυνατότητα των μοναχών να συντηρηθούν μετά την επιστροφή τους.
Στην έκθεση της 28ης Οκτωβρίου 1918, η οικονομική ζημιά υπολογιζόταν σε 579.775 δραχμές της εποχής. Από το ποσό εξαιρούνταν τα κειμήλια και τα υπόλοιπα αντικείμενα που θεωρούνταν ανεκτίμητα. Ο κατάλογος μπορούσε να αποδώσει την αξία των αποθεμάτων και της καθημερινής περιουσίας της μονής, όχι όμως εκείνη των ιστορικών της θησαυρών.
Η λεηλασία του Τιμίου Προδρόμου
Στη Μονή Τιμίου Προδρόμου Σερρών, η βιβλιοθήκη στεγαζόταν στον πύργο του μοναστηριού, ο οποίος είχε διαμορφωθεί για αυτή τη χρήση μετά την ανακαίνισή του το 1856. Εκεί φυλάσσονταν τα χειρόγραφα και τα έντυπα που βρέθηκαν στο στόχαστρο το καλοκαίρι του 1917.
Τον Ιούνιο, βουλγαρικό απόσπασμα κατέλαβε τη μονή. Οι μοναχοί απομακρύνθηκαν και ακολούθησε η λεηλασία της βιβλιοθήκης και του σκευοφυλακίου. Στις καταγραφές των απωλειών αναφέρονται εκατοντάδες χειρόγραφα, χρυσόβουλα, πατριαρχικά σιγίλλια και μεγάλος αριθμός έντυπων βιβλίων. Ο ιερομόναχος Γαβριήλ Κουντιάδης, που έζησε τα γεγονότα, περιέγραψε τη μεταφορά των μοναχών στις Σέρρες, την κράτησή τους και την αφαίρεση των χρημάτων τους. Στη συνέχεια οδηγήθηκαν στη Βουλγαρία, όπου παρέμειναν επί μήνες σε συνθήκες στερήσεων.
Όταν γύρισαν, τον Οκτώβριο του 1918, βρήκαν άδεια δωμάτια και λεηλατημένους χώρους. Για να αποκατασταθεί η καθημερινότητα της μονής χρειάζονταν μέσα επιβίωσης. Για να ανακτηθούν η βιβλιοθήκη και τα κειμήλιά της θα απαιτούνταν μια πολύ πιο μακρά προσπάθεια, που ξεπερνούσε τις δυνατότητες της αδελφότητας και περνούσε πλέον στη διπλωματία.
Η μερική επιστροφή του 1923
Μετά τον πόλεμο, η Συνθήκη του Νεϊγύ του 1919 αποτέλεσε τη βάση της ελληνικής διεκδίκησης. Το 1923 ο Γεώργιος Σωτηρίου, καθηγητής Βυζαντινής Αρχαιολογίας και διευθυντής του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών, μετέβη στη Βουλγαρία για την παραλαβή κλαπέντων αντικειμένων.
Ένα μέρος των συλλογών επέστρεψε τότε. Οι δυσκολίες της αποστολής αποτυπώνονται σε επιστολή που έστειλε ο Σωτηρίου στην Εικοσιφοίνισσα το 1934. Όπως περιέγραφε, τα αντικείμενα είχαν τοποθετηθεί σε κιβώτια χωρίς αναλυτικούς καταλόγους, ενώ οι έρευνες της ελληνικής αποστολής στη Σόφια δεν είχαν αποδώσει το προσδοκώμενο αποτέλεσμα.
Η διαλογή στην Αθήνα έδειξε, σύμφωνα με την επιστολή του, ότι όσα παραδόθηκαν προέρχονταν από τη Μονή Τιμίου Προδρόμου. Για την Εικοσιφοίνισσα, η προσδοκία της επιστροφής παρέμενε ανεκπλήρωτη. Το 1923 είναι επομένως ένας σημαντικός σταθμός στην υπόθεση, χωρίς να αποτελεί την ολοκλήρωσή της. Η μερική απόδοση αντικειμένων περιόρισε τις απώλειες, αλλά άφησε μεγάλο μέρος των θησαυρών εκτός Ελλάδας και πολλές εκκρεμότητες για τις επόμενες δεκαετίες.
Η Κατοχή έφερε νέες αρπαγές
Κατά τη βουλγαρική κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας, την περίοδο 1941-1944, οι μονές δοκιμάστηκαν ξανά. Στον Τίμιο Πρόδρομο εγκαταστάθηκε βουλγαρική μοναστική διοίκηση και, σύμφωνα με το ιστορικό του μοναστηριού, στις 5 Αυγούστου 1942 αφαιρέθηκαν 22 βυζαντινές φορητές εικόνες και άλλα κειμήλια. Η παραλαβή τους συνοδεύτηκε από τη σύνταξη πρωτοκόλλου. Αυτό το έγγραφο θα χρησίμευε αργότερα στις διεκδικήσεις, καθώς κατέγραφε συγκεκριμένα αντικείμενα που είχαν απομακρυνθεί από τη μονή.
Στην Εικοσιφοίνισσα, η πυρπόληση της 12ης Ιουλίου 1943 πρόσθεσε μια ακόμη καταστροφή στην ιστορία του μοναστηριού. Οι αλλεπάλληλες απώλειες δυσκόλεψαν την ανασύσταση των συλλογών και την εξακρίβωση της τύχης κάθε αντικειμένου. Η έρευνα έπρεπε πλέον να διακρίνει ανάμεσα στις λεηλασίες διαφορετικών περιόδων και να αναζητήσει τεκμήρια για καθεμία χωριστά.
Οι ερευνητές που ξαναβρήκαν τα χειρόγραφα
Μετά τη Μεταπολίτευση, η αναζήτηση των συλλογών απέκτησε νέα δυναμική. Ο Λίνος Πολίτης παρότρυνε τον Αντώνιο-Αιμίλιο Ταχιάο να αναζητήσει πληροφορίες στα ταξίδια του στη Βουλγαρία. Ο ίδιος ο Ταχιάος, σε μεταγενέστερη αφήγησή του, τοποθετούσε τις πρώτες επαφές του για το ζήτημα στο 1976.
Οι συναντήσεις με ειδικούς στα ελληνικά χειρόγραφα δεν έδιναν -αρχικά- σαφείς απαντήσεις. Οι συνομιλητές του δήλωναν άγνοια και ο εντοπισμός των συλλογών παρέμενε δύσκολος. Κατά τη μαρτυρία του, το 1985 πληροφορήθηκε τελικά από τη βουλγαρική πλευρά ότι τα χειρόγραφα είχαν βρεθεί, χωρίς, όμως, να υπάρχει πρόθεση επιστροφής τους.
Οι καθηγητές Βασίλειος Άτσαλος, Βασίλειος Κατσαρός και Χαράλαμπος Παπαστάθης συνέβαλαν στην τεκμηρίωση της προέλευσης των χειρογράφων, συγκρίνοντάς τα με παλαιότερες περιγραφές και καταλόγους. Η εργασία αυτή ήταν απαραίτητη για να συνδεθεί κάθε κώδικας με τη βιβλιοθήκη από την οποία είχε αφαιρεθεί. Η γνώση ότι υπήρχαν ελληνικά χειρόγραφα σε μια συλλογή δεν αρκούσε από μόνη της για να τεκμηριώσει την ιστορία και τον τόπο προέλευσης καθενός.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι ερευνητές βρέθηκαν μπροστά σε σβησμένα σημειώματα ή σε αφαιρεμένα φύλλα που έφεραν στοιχεία ταυτότητας. Μαζί με τις ενδείξεις κυριότητας χάνονταν έτσι πληροφορίες για τους αντιγραφείς, τους δωρητές, τους αναγνώστες και τη διαδρομή των βιβλίων. Η έρευνα δεν περιορίστηκε στη Βουλγαρία. Τμήματα των λεηλατημένων συλλογών εμφανίστηκαν σε βιβλιοθήκες και ιδιωτικές συλλογές άλλων χωρών, αλλά και σε δημοπρασίες. Η αναζήτηση έπρεπε να ακολουθήσει τη διαφορετική πορεία κάθε αντικειμένου. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Συναξαρίου του μοναχού Εφραίμ, το οποίο εντοπίστηκε σε οίκο δημοπρασιών στο Μόναχο και αποκτήθηκε από το ελληνικό Δημόσιο.
Οι αντιδράσεις για τη συμφωνία
Η επιστροφή των 48 κειμηλίων συνοδεύτηκε από πολιτικές αντιδράσεις για τους όρους της συμφωνίας και τη συνέχεια των ελληνικών διεκδικήσεων. Στο επίκεντρο της κριτικής βρίσκονται ο περιορισμένος αριθμός των αντικειμένων που αποδίδονται στην Ελλάδα και η παράδοση στη Βουλγαρία των λειψάνων του τσάρου Σαμουήλ. Ο Αντώνης Σαμαράς, το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ, με διαφορετικές παρεμβάσεις, ζητούν εξηγήσεις για το τι εξασφαλίζεται για τους θησαυρούς που παραμένουν εκτός χώρας.
Οι αιχμές Σαμαρά για τα λείψανα του Σαμουήλ
Ο Αντώνης Σαμαράς επέκρινε την κυβέρνηση, υποστηρίζοντας ότι ικανοποιεί ένα διαχρονικό αίτημα της Βουλγαρίας, εξασφαλίζοντας την επιστροφή μόνο μικρού μέρους των λεηλατημένων κειμηλίων. Για να υπογραμμίσει τη σημασία που αποδίδει η Σόφια στα λείψανα του Σαμουήλ, παρομοίασε την υποδοχή τους με την υποδοχή των οστών του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ελλάδα.
Ο πρώην πρωθυπουργός ανέφερε ότι επί της δικής του θητείας είχε ζητήσει την επιστροφή του συνόλου των κλαπέντων. Κατά την άποψή του, η σημερινή συμφωνία συνιστά υποχώρηση από αυτή τη διεκδίκηση, παρά τους κυβερνητικούς πανηγυρισμούς. Απαντώντας στην κριτική Σαμαρά, κυβερνητικές πηγές παρέπεμψαν στην ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου, η οποία εξέφρασε ικανοποίηση για τη συμφωνία. Η ίδια ανακοίνωση, πάντως, ζητά να συνεχιστεί η προσπάθεια για την επιστροφή και άλλων εκκλησιαστικών κειμηλίων.
Το ΠΑΣΟΚ ζητά τους όρους της συμφωνίας
Το ΠΑΣΟΚ χαρακτηρίζει καλοδεχούμενη την επιστροφή των 48 αντικειμένων, αμφισβητεί, όμως, την παρουσίασή της ως συνολικής επιτυχίας, όσο παραμένει ασαφής η τύχη των υπόλοιπων συλλογών. Σε ανακοίνωση του Τομέα Πολιτισμού, στις 3 Οκτωβρίου, υπογραμμίζει ότι η διεκδίκηση όλων των κλεμμένων κειμηλίων δεν αποτελεί «μαξιμαλισμό» και ζητά συγκεκριμένο σχέδιο και χρονοδιάγραμμα.
Το κόμμα καλεί την κυβέρνηση να δημοσιοποιήσει τη συμφωνία και να διευκρινίσει τι σημαίνει η αμοιβαία «κατάθεση» αντικειμένων. Θέτει, επίσης, το ερώτημα εάν η διατύπωση αυτή συνδέεται με αναγνώριση βουλγαρικής κυριότητας επί των κλαπέντων. Πρόκειται για ερώτημα που διατυπώνει το ΠΑΣΟΚ και όχι για διαπιστωμένο όρο της συμφωνίας.
Είχε προηγηθεί, στις 30 Σεπτεμβρίου, κοινοβουλευτική ερώτηση των Αναστάσιου Νικολαΐδη, Νάγιας Γρηγοράκου και Δημήτρη Μάντζου προς τους υπουργούς Πολιτισμού και Εξωτερικών. Οι βουλευτές ζητούν να εξηγηθεί γιατί έγινε η επιλογή των συγκεκριμένων 48 κειμηλίων, ποια μέσα θα αξιοποιηθούν για τα υπόλοιπα και εάν συμμετείχαν αρχαιολόγοι και άλλοι αρμόδιοι επιστήμονες στις διαπραγματεύσεις. Στην ίδια ερώτηση θέτουν το ζήτημα των συμβολικών προεκτάσεων της παράδοσης των λειψάνων του Σαμουήλ. Επικρίνουν ακόμη την επιλογή της 29ης Σεπτεμβρίου για την ανακοίνωση του Μνημονίου, λόγω της επετείου της Σφαγής της Δράμας το 1941.
Ο ΣΥΡΙΖΑ ζητά έγγραφα και καταλόγους
Στη Βουλή έφερε την υπόθεση και ο ΣΥΡΙΖΑ, με ερώτηση και αίτηση κατάθεσης εγγράφων επτά βουλευτών, στις 2 Οκτωβρίου, με πρωτοβουλία του Θεόφιλου Ξανθόπουλου. Οι υπογράφοντες υποστηρίζουν ότι η γενική αναφορά σε συνέχιση των διαπραγματεύσεων δεν εξασφαλίζει συγκεκριμένες δεσμεύσεις για την επιστροφή των υπόλοιπων θησαυρών.
Ζητούν από την υπουργό Πολιτισμού να εξηγήσει το σκεπτικό της συμφωνίας και τον τρόπο με τον οποίο θα διεκδικηθούν τα αντικείμενα που δεν περιλαμβάνονται σε αυτήν. Παράλληλα, αιτούνται την κατάθεση του πλήρους κειμένου, των πρωτοκόλλων και των συνοδευτικών εγγράφων, καθώς και των καταλόγων των κλαπέντων που διεκδικεί η Ελλάδα. Στην παρέμβασή τους επικαλούνται και τις επιφυλάξεις που είχε εκφράσει ο μητροπολίτης Δράμας σε επιστολή προς τη Λίνα Μενδώνη: ότι η παράδοση των λειψάνων του Σαμουήλ ενδέχεται να στερήσει από την ελληνική πλευρά ένα σημαντικό διαπραγματευτικό μέσο, πριν εξασφαλιστεί η επιστροφή πολύ μεγαλύτερου μέρους των συλλογών.
Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.
